ARTEFACTES

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Mennica celtycka

 

 


 

Uwagi wstępne na temat rekonstrukcji mennicy celtyckiej


 

 

 

Pomysł wymiany towarów za fragmenty porcjowanego metalu jest bardzo stary. Pieniądz niemonetarny - muszle, solaki, skórki zwierząt czy płacidła metalowe (nota bene używane jeszcze w średniowieczu tzw. "grzywny") stanowiły naturalny pomost pomiędzy systemem bezpośredniej wymiany towarowej a wczesnymi systemami monetarnymi. Najstarsze znane „europejskie” monety wykonywane techniką bicia pochodzą najprawdopodobniej w VII w p.n.e. z Lidii (tereny dzisiejszej Turcji). Monety te, owalne, o wadze około 4,5 g – 10 g wykonywano z elektronu a później złota. Idea ta bardzo szybko rozprzestrzeniła się w świecie śródziemnomorskim poprzez Greków i Fenicjan i już w początkach V wieku monety były w powszechnym użyciu w świecie greckim. System monetarny był dość skomplikowany i oparty był o jednostki masy. Monety zawierały określoną ilość kruszcu i to stanowiło o ich wartości.

 

Nominały i przybliżona waga złotych, srebrnych i brązowych monet celtyckich III – I w p.n.e.

Monety złote

Monety srebrne

Brąz

Bawaria / Niemcy południowe

1 Stater (ca. 7,5 ± 0,5 g)

¼ Stater (ca. 1,7 ± 0,2 g)

1/24 Stater (ca 0,3 g)

1/48 Stater (ca. 0,15 g)

1/72 Stater (ca. 0,11 g)

Quinarius (ca. 1,8 g)

Bilonowa moneta srebrna (ca. 0,4 g)

?

Czechy, Noricum

Pannonia, Dunaj,

Bałkany

1 Stater (ca. 7,7 ± 0,7 g)

1/3 Stater (ca. 2,6 g)

1/8 Stater (ca. 1 g)

1/24 Stater (ca. 0,3 g)

Tetradrachma (ca.13,5±3,5g)

Drachma (ca. 2,5 g)

Bilonowa moneta srebrna (ca. 0,5±0,2g)

Duża moneta z brazu (ca. 13 g)

Mała moneta z brazu (ca. 2,2 g)

Galia, Szwajcaria

Raetia

 

 

 

 

 

1 Stater (ca. 7,5 ± 1,0 g)

½ Stater (ca. 3,7 ± 0,2 g)

¼ Stater (ca 1,7 ± 0,2 g)

 

 

 

 

Drachma (ca. 2,2 g)

Quinarius (ca. 1,5 -1,7 g)

Potyna (ca. 4,0 ± 2 g)

 

Zdarzało się więc, że moneta była dzielona (łamana) na części o określonej wadze. Stosunkowo szybko pojawił się również obiegowy pieniądz brązowy. Grecki system oparty był na drachmie, która odpowiadała w przeliczeniu wczesnemu rzymskiemu denarowi. Nalezy jednak podkreślić, że wiele polis czy regionów stosowało własne systemy często odrębna dla złota i srebra. W obecnej chwili udokumentowanych jest około 14 niezaleznych systemów.  Podstawowa jednostka stosowana w Macedonni nazywana była stater (waga, miara) i była równa 4 drachmom, tj. tetradrachmie. W zależności od przyjętego systemu miała ona teoretycznie od około 8 do 14 g (złota w przypadku statera- moneta srebrna nazywana jest zazwyczaj tetradrachmą).  System komplikował jednak naturalny skądinąd  fakt, że bezwzględna masa monet i procentowa zawartość kruszcu w monetach stale malała w kolejnych emisjach, a także to że małe jednostki jak np 1/8 czy 1/24 statera dawały nierzadko tzw. stater obrachunkowy (waga monety pomnożona 8 lub 24 razy)  o wadze dużo niższej niż stater zwyczajny.

Tabela przedstawia przybliżone relacji wartości jednostek pieniężnych w systemach monetarnych Grecji, Macedonii i Rzymu na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e.

 

Grecja

Macedonia

Rzym

Republika/wczesne Cesarstwo

chalk 1/48 drachmy

 

 

 

 

as - 1/16 denara

 


dupondius– 1/8 denara

obol 1/6 drachmy

1/24 statera


 

 

sestertius - 1/4 denara

1/2 drachmy

1/8 statera

quinarius – 1/2 denara

drachma

 

denar

 

1/3 statera ok. 1 1/3 drachmy

 

didrachma - 2 drachmy

 

 

tridrachma

 

 

tetradrachma - 4 drachmy

stater

 

dekadrachma - 10 drachm

 

 

 

 

Aureus - 25 denarów

mina – 100 drachm

 

 

talent - 60 min, 6000 drachm

 

 

Celtowie prawdopodobnie przejmują system monetarny od Macedończyków około IV w. Jak zauważa wielu badaczy rozpowszechnienie pieniądza bitego niewiele ma wspólnego z handlem natomiast wiele z żołdem najemników celtyckich rekrutowanych szczególnie chętnie przez królów macedońskich. Z tego powodu wiele monet celtyckich z III i II wieku to naśladownictwo cenionych  monet macedońskich - Aleksandra III czy Filipa II - zwłaszcza popularnych philippeioi. Nieco póżniej na Bałkanach pojawiaja sie naśladownictwa monet Lizymacha. Popularnym wzorcem do przekształceń dla wschodnich Celtów staje się również tetradrachma z wyspy Thasos, z kolei zachodni Celtowie czerpią inspiracje z monet kolonii greckich Massalii (Marsylia) i lezącej na wybrzezu hiszpańskim Rhoda - z monet tych wywodzi się liczna grupa tzw. krzyżówek a-la-croix i Kreuzmunzen. W późniejszym okresie pojawiają się także imitacje monet rzymskich -z form tych wywodzą sie z kolei bratysławskie Biateki. Nie znaczy to jednak, ze plemiona celtyckie nie wypracowały własnego oryginalnego stylu. Można przyjąć, że choć czasem zbliżone w formie do rzymskich czy greckich pierwowzorów, wyobrażenia na monetach celtyckich odnoszą się do treści mocno osadzonej w celtyckim systemie wierzeń. Często celtyckie monety są tak ornamentowane, że greckie pierwowzory z trudem można rozpoznać. Dotyczy to przede wszystkim monet bitych przez grupy Celtów brytyjskich. Pojawiają się również własne oryginalne wzory i typy. Wschodni Celtowie używają bitych ze złota i srebra tzw. monet muszelkowych. Na terenie tzw grupy środkowej między innymi w oppidum w Manching bito złote a potem srebrne tzw. statery tęczowe, które w swoisty sposób spowodowały pojawienie się podań o złotym skarbie znajdującym się na końcu łuku tęczy. W terenie Galii,  pojawiają się monety brązowe, odlewane z  tzw. potin (stop brązu o dużej zawartości cyny) charakteryzujące się uproszczonym rysunkiem. Można przypuszczać, że te właśnie monety emitowane w dużych ilościach i używane lokalnie w wymianie handlowej między sąsiednimi plemionami, maja już wartość tylko umowną. Stanowiło by to przejście do symbolicznych systemów pieniężnych, a więc takich które znamy obecnie. Cały czas w użyciu pozostają również płacidła w formie spłaszczonych prętów żelaznych i brązowych kółek.

Jakkolwiek bite monety Celtów pojawiają się około III w. nie można traktować ich jedynie jako środka wymiany handlowej o regionalnym czy ponadregionalnym (naśladownictwa monet Aleksandra III) charakterze. Analizujący nieliczne źródła z pewnością zauważą, że złotych monet macedońskich, które powinni  przywieźć ze sobą celtyccy najemnicy po prostu nie ma - zostały one głównie przetopione i częściowo zastąpione w obiegu przez wspomniane celtyckie imitacje.  Podobnie jak znacznie później w Średniowieczu, bicie monety kruszcowej było także wyznacznikiem prestiżu lokalnego ośrodka władzy z tą jednak różnicą, że prawdopodobnie nie był to nadawany przywilej lecz zdolność wynikający zarówno z zasobności jak i dynamiki kontaktów handlowych. Część monet o wysokich nominałach znana jest tylko z badań na terenach dawnych sanktuariach, podczas gdy w obiegu pojawiaja sie mniejsze frakcje.  Dopiero około I w p.n.e. mamy do czynienia z nasileniem się działalności menniczej i monetą obiegową we właściwym tego słowa znaczeniu. Dotyczy to głownie monet brązowych i niskich nominałów w których zawartość kruszców była często wręcz symboliczna. Korzystnie na tym tle odcina się prawdopodobnie pierwsza moneta bita na terytorium dzisiejszej Polski - 1/8 statera typu Janków z okolic Kalisza. Moneta ta zawierała proporcje złota i srebra zbliżone do elektronu tj około 50% złota i podobny procent srebra. Nominał datowany na drugą połowę I w p.n.e. łączony jest z ostatnimi mennicami Bojów, wypartych przez  Burebistę z terenów Słowacji.

Wykonanie monety jest procesem złożonym. Żeby zrozumieć ten proces, należy zwrócić uwagę, że aktywność mennicza jest formą produkcji masowej. Uzyskanie emisji wymaga wielu identycznych stempli pracujących w tym samym czasie. Wiąże się to z koniecznością wykonania wzorcowych stempli "matek" i organizacji linii produkcyjnych zatrudniających całe zespoły pracowników. W celtyckiej mennicy porcjowanie metalu odbywało się w glinianych formach. Otrzymywano z nich półsferyczne odlewy o zadanej wadze: od 1/24 do 1 statera. Następnie formowano z nich krążki i na tak przygotowanych prefabrykatach ręcznie odbijano stemple mennicze. Prawdopodobnie nie stosowano prowadnic dla stempla. Odnaleziona w Avenches w Szwajcarii matryca to osadzony w zaokrąglonym nieregularnie kawałku kamienia, lekko wklęsły krążek z brązu ze stylizowanym rysunkiem głowy. Jej forma wyklucza stosowanie tulei bądź jakiejś innej prowadnicy. Eksperymenty z typowymi dla Celtów wklęsło wypukłymi stemplami przekonują, że stemple tego typu odbijają się dobrze, w zasadzie bez przesunięć. Wymaga to jedynie udoskonalenia techniki dwóch uderzeń - pierwsze lekkie naprowadza matrycę i patrycę na siebie, drugie mocne, odbija właściwy rysunek. Jest prawdopodobne, że krążki z niskiej próby srebra czy brązu mogły być wstępnie podgrzewane dla uzyskania większej plastyczności. znane sa egzemplarze monet z zachowanym śladem, który mógł pochodzić od szczypiec zaciskających się na rozgrzanym do czerwoności metalu. Z całą pewnością musiały być jednak wyżarzone po rozklepaniu i oczyszczone z tlenków. . Być może niewielki pojemnik z brązu znaleziony w Manching mógł służyć również do tego celu. Stemple dość szybko się zużywały stąd często można się doliczyć kilkunastu serii po kilka wariantów tej samej monety. W przypadku monet bitych w złocie stemple mogły być wykonane z brązu, jak wspomniane wyżej znalezisko z Avenches. Znacznie lepsze i trwalsze są  stemple żelazne.

W najprostszym warsztacie menniczym wykorzystywano wiele narzędzi. Oczywiście potrzebne były dość precyzyjne wagi, zazwyczaj szalkowe, następnie zestaw narzędzi odlewniczych – tygielki, szczypce, łyżki do czyszczenia metalu oraz palenisko. Niezbędne były też młotki o różnej wadze i niewielkie kowadło. Do zestawu narzędzi dodać należy również stemple mennicze i formy do porcjowania metalu.

Przygotowanie stempla rozpoczynało opracowanie wzoru. W niektórych publikacjach można spotkać sugestię, że model opracowywano bezpośrednio w wosku. Nie może być to jednak prawdą. Woskowy model odpowiada pozytywowi a precyzja, z jaką wyrzeźbiono wypukły detal wskazuje na wykorzystanie jako formy pośredniej twardszego materiału, w którym rzeźbiono wgłębnie. Pierwszy etap realizowany był zapewne w podsuszonej glinie lub w jakimś relatywnie miękkim drobnoziarnistym kamieniu. Dobre właściwości wykazują naturalne gipsy, alabaster czy steatyt. W przypadku stosowania gliny rysunek można było rzeźbić w znacznie większej skali a następnie wykorzystując skurcz gliny pomniejszyć w do żądanej wielkości. Tak mogły być wykonane drobne nominały o dość złożonym rysunku. Przykładem może być znajdowana również na terenie Polski złota moneta Bojów z wyobrażeniem Ateny Alkis występująca jako 1/3 1/8 i 1/24 statera. Możliwe też oczywiście uzyskiwanie wzorca technikami grawerskimi bezpośrednio w metalu, jednak jest to proces trudny, czasochłonny i możliwy do realizacji w wyspecjalizowanym warsztacie przez zręcznego rzemieślnika. Nie zawsze warunki te mogły zostać spełnione, zwłaszcza w okresie schyłkowym, charakteryzującym się zarówno wzrostem aktywności menniczej jak i dużym przemieszczaniem się ośrodków władzy w skutek wojen.

Po przygotowaniu formy w negatywie można było sporządzić pozytywowe (wypukłe) stemple na awers i rewers. Wosk odciska się dość precyzyjnie w zwilżonej matrycy, trzeba jednak uważać, żeby nie złamać delikatnej formy. Po odciśnięciu woskowy odcisk wykorzystany zostaje jako model w technice odlewu na wosk tracony. Wosk oblepia się przygotowaną masą glinianą i po wygrzaniu mającym na celu jego usunięcie z formy, formę zalewa się brązem. Uzyskany brązowy stempel pozytywowy należy zazwyczaj poddać retuszowi. Kolejnym etapem jest odciśnięcie brązowego stempla w żelazie.  Metalu nie należy zbytnio go rozgrzewać, ponieważ przy przegrzaniu mogą pojawić się wżery, w związku z czym rysunek monety nie będzie precyzyjny. Nie może być on również zbyt zimny, bo spowoduje to zniszczenie brązowych stempli pozytywowych -wzorców. Gotowy żelazny stempel należy jeśli zachodzi konieczność ponownie wyretuszować a następnie zahartować i znormalizować (odpuścić). Seria stempli uzyskanych w ten sposób umożliwia realizację emisji monet w kruszcach a także w brązie.

Przygotowanie monety odlewanej odbywa się na pierwszych etapach w podobny sposób. Rysunek trzeba uzyskać w jakimś twardym materiale. Charakter monety determinowany jest w przypadku właściwościami lejnymi metalu. Rysunek monety potynowej jest zazwyczaj uproszczony i wyokrąglony, co pozwala uniknąć zapowietrzeń. Również sam skład metalu stosowanego w Galii i na południu Wlk. Brytanii do odlewania monet - spora, do około 30%  dochodząca zwartość cyny i ołowiu zwiększa lejność przy jednoczesnym obniżeniu temperatury topnienia stopu. jak pokazały eksperymenty, potyna jest również dość krucha co znacznie ułatwia dzielenie odlanych nominałów.  Z tego powodu nie mówi się już właściwie o odlewanej monecie brązowej tylko potynowej.

Zarówno ślady układów wlewowych na monetach jak i znaleziska grup monet nie rozdzielonych pozwalają stwierdzić z dużą pewnością jak forma była skonstruowana. Stanowiło ją cztery czy pięć monet w układzie pionowym połączonych płaskim wlewem. Być może układ ten bywał zdwojony, dając w rezultacie około 10 monetową wlewkę U- kształtną.

Odrębnym zagadnieniem jest przygotowanie emisji monet. Przy założeniu, że odlewano masowo w formach glinianych, musiały istnieć bądź formy do odlewania modeli, który później formowano w technice wosku traconego, bądź twarde matryce do odciskania w formach ziemnych (tzw mułku formierskiem) dwuczęściowych. To drugie rozwiązanie wydaje się z wielu względów bardziej prawdopodobne.  Być może właśnie temu celowi  służyły odnalezione nierozcięte "drzewka odlewnicze". Znaleziska sproszkowanego grafitu lub talku na stanowiskach odlewniczych mogły by potwierdzić stosowanie takiej techniki.

 

BIBLIOGRAFIA

L. Morawiecki, Mennictwo celtyckie, Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne, Oddział w Krakowie, Kraków 1986

M. Rudnicki, L. Ziąbka, Moneta celtycka z Kalisza- Piwonic a początki mennictwa na ziemiach Polski, w katalogu wystawy Od Calisii do Kalisza

J. Piaskowski, Celtyckie pieniądze żelazne, kwartalnik Polskiego Towarzystwa Archeologhicznego "Z otchłani wieków", 1/1963, Ossolineum

 

http://www.moneymuseum.com

http://www.ancientimports.com/introtopotinsofgaul.html

http://web.arch.ox.ac.uk/coins/cci9.htm

http://www.archeo.uw.edu.pl/szablon.php?id=898

 

 

Last Updated on Friday, 05 July 2013 07:52