ARTEFACTES

  • Increase font size
  • Default font size
  • Decrease font size

Miecz Celtycki

Article Index
Miecz Celtycki
Rekonstrukcja
Źródła
All Pages

Kilka uwag na temat rekonstrukcji miecza środkowo lateńskiego.

 

 

Ewolucja i morfologia

Jakkolwiek przyjmuje się, że podstawowa bronią ludów kultur protohistorycznych była włócznia, w odróżnieniu od innych ludów tzw. Barbaricum Celtowie dość powszechnie stosowali miecze żelazne. Potwierdzeniem są liczne znaleziska stanowiące zarówno depozyty (np. jezioro Neuchatel) i ofiary świątynne. Miecz jest również bardzo częstym elementem wyposażenia grobowego. Miecze Celtów, proste i obusieczne można morfologicznie wywodzić od form mieczy brązowych używanych przez ludy zachodniego kręgu kultur pól popielnicowych, zwłaszcza tych o tzw. antenowej rękojeści. Analogiczne formy żelazne można odnaleźć w horyzoncie kultury Hallstatt D, która łączona jest już dość wyraźnie z grupami ludów celtyckich. Sztylety późnohalsztackie stanowią formę przejściową do krótkich (40 - 50 cm) mieczy celtyckich, o metalowej (z brazu lub żelaza) tak zwanej antropomorficznej rękojeści. Co ciekawe typ ten nie zmienia swej formy przez cały czas trwania kultury lateńskiej – można by tu zaryzykować twierdzenie, że ze względu na bardzo dużą stabilność, forma ta miała jakieś znaczenie kultowe lub prestiżowe. Równolegle, około V w. pojawiają się miecze dłuższe dochodzące do 60 cm o szerokości 3-4 cm początkowo zakończone ostrym sztychem, o przekroju romboidalnym, czasem z wyraźną granią, stopniowo przechodzące w środkowym latenie w formy dłuższe ok. 70 - 80 cm o przekroju soczewkowym, posiadające zaokrąglony sztych. Ewolucję głowni zamykają w okresie Lt D formy z pojedynczym lub podwójnym zbroczem, zazwyczaj tępo zakończone o długości dochodzącej do ok. 1 m. Jest to oczywiście przybliżona typologia mieczy lateńskich na kontynencie (ilustracja bez skali nie uwzglednia niestety różnic w długośći). Rzecz jasna już we wczesnym latenie można znaleźć formy długie a w późnym - krótkie i kończyste. Pojawiają się również lokalnie występujące typy mieczy bardzo szerokich (o głowni dochodzącej do 7 cm) i wąskich „rapierowatych” o metalowej rękojeści zbudowanej z zestawu kul (epee a sphere) jak te z I w BC z terenów zajętych przez Aedui (na stanowisku w Cayla znaleziono co najmniej 16 egzemplarzy). Krótkie miecze Celtów z Wysp Brytyjskich i Irlandii czy broń Celtyberów w ogóle wymykają się tej typologii.
Głownie mieczy są niejednorodne. Jest to oczywiste ze względu na ilość i charakter metalu pozyskiwanego na piecowiskach (porcja żelaza uzyskana w procesie oczyszczania łupki nie przekraczała przypuszczalnie kilograma). Rzecz jasna taka ilość była wystarczająca do wykonania większości używanych przedmiotów czy broni. Uzyskiwany metal również nie był jednorodny. Oczywiście dawni kowale potrafili selekcjonować posiadany metal pod względem właściwości i skuwali odpowiednie kompozycje, tak, by głownia była jednocześnie twarda na krawędziach tnących i odpowiednio miękka w partii rdzenia by zapobiec pękaniu. Wielu z nich potrafiło uzyskać włóknistą strukturę głowni, która zapewniała odpowiednio twardość, sprężystość i wytrzymałość. Wyspecjalizowane warsztaty oznaczały swoje wyroby puncami. Niestety w chwili obecnej tylko niewielu kowali - płatnerzy potrafi uzyskać odpowiednią strukturę głowni, a wartość takiego produktu osiąga bardzo wysokie ceny.
Rękojeść miecza celtyckiego wykonana była z materiałów organicznych, które zazwyczaj nie przechowują się. Możemy jednak o niej coś powiedziec bazując na stosunkowo rzadkich znaleziskach. Kościane, drewniane lub rogowe elementy odnalezione zostały w Stradonicach, Edonderry, Ballykilmury oraz na kilku stanowiskach na Hybrydach i Orkadach. Część mieczy - z Fiskerton, Pottenbrunn, St. Maur sur Fosse, Munsingen czy z Wysp Brytyjskich Kirkburn posiadała metalowe elementy dekoracji po których położeniu możemy wnioskować o formie rękojeści. Także ikonografia: przedstawienia wojowników z Hochdorf, Mondragon, Vacheres, płaskorzeźba na stelli z Moguncji czy wojownik ze złotej zapinki z Braganza eksponowanej w British Museum dają dobre wyobrażenie o charakterze rękojeści miecza celtyckiego. Można powiedzieć, że zachowuje ona aż do późnego latenu charakter antropomorficzny: dwudzielny (nogi) w partii dolnej i trójdzielny (wzniesione ręce i głowa) w partii górnej. Antropomorficzny czy pseudo antropomorficzny charakter rękojeści ma uzasadnienie w zachowanych rytach lub legendach z kręgu kultur celtyckich przekazujących informacje, że miecz jest osobą. Jeszcze w średniowieczu, prawdopodobnie w następstwie tej tradycji. nadawano mieczom imiona.

Dodatkowym elementem charakterystycznym dla mieczy środkowego i późnego latenu jest dzwonowata płytka pseudo jelca montowana na głowni poniżej dolnego elementu rękojeści.
Odrębnym zagadnieniem są metalowe pochwy mieczy lateńskich. Konstrukcyjnie wywodzą się one prawdopodobnie z metalowych okładzin pochew drewnianych. Wewnątrz wczesnych pochew znaleziono resztki materiału organicznego. Późniejsze pochwy to precyzyjnie wykonane konstrukcje metalowe nie mające precedensu w żadnej ówczesnej kulturze. Zasadniczo, pochwa składa się z zachodzących na siebie płyt: frontowej i tylnej. W górnej partii płyty tylnej znajduje się umieszczona w osi pochwy zawieszka. U dołu blachy pochwy obejmuje metalowy trzewik. Wczesne trzewiki (z V w i początku IV w.), zamykające konstrukcje pochwy od dołu, spajane były niezależną obręczą lub spiną z tarczkami. W późniejszym okresie, (około połowy IV w.) pojawił się nowy standard, w którym element spajający trzewik od tyłu (mostek) był integralny z rynienkami i resztą trzewika. Standard ten w zasadzie obowiązywał z pewnymi modyfikacjami aż do I w. Konstrukcja i morfologia trzewika jest uznawana za jeden z ważniejszych elementów pozwalających na datowanie miecza, zwłaszcza na niezdobionych pochwach.

We wczesnym latenie często spotyka się pochwy z brązu lub o konstrukcji mieszanej, żelazno-brązowej. W późniejszym okresie brązowe pochwy stanowią rzadkość wśród kontynentalnych Celtów. Wykonuje się je w całości z żelaza. Na Wyspach jednak pochwy z brązu obecne są do samego końca okresu lateńskiego- prawdopodobnie ze względu na większą dostępność materiału. W środkowolateńskich konstrukcjach częstym elementem jest wzmocnienie górnej części pochwy przy pomocy zazwyczaj dekoracyjnie wykończonej poprzeczki.

Pochwy są często bogato zdobione. Stosowane są dekoracje ryte, repusowane a także, zwłaszcza w mieczach helweckich, chagrinage: fakturowanie powierzchni przy pomocy małych punc. Niewielka ilość posiada dekoracje sztancowaną (Epiais-Rhus, Saint-Germainmont, Manching-Steinbichel, gr 27, Gratz-Laubgasse, Gournay-sur-Aronde GSA2351, Potypusta-Csehimidszent). W paru egzemplarzach pojawiają się ażurowe aplikacje (Pottenbrunn gr 562, Piskolc, Gournay-sur -Aronde lub inkrustacja innym metalem (Baron-sur-Odon). Z przekazów pisarzy starożytnych wynika, że Celtowie preferowali bogate rozwiązania kolorystyczne. Łączenie elementów żelaznych i brązowych bądź złotych mogło służyć temu celowi. Niewykluczone również jest, że zestawiano ciemne blachy oksydowane z jasnymi, oczyszczonymi metalicznymi powierzchniami. Dobrym przykładem jest pochwa wspomnianego wyżej miecza z Pottenbrunn gdzie pod ażurowa dekoracją położona jest złota płytka, a guzy dekorujące wzmocnienie górnej części pochwy maja nity z koralowymi paciorkami.

Charakter dekoracji ewoluuje od przedstawiającej, poprzez symboliczną, do abstrakcyjnej. Na brązowej pochwie z Hallstatt, gr 994, widzimy ryt przedstawiający konnych i pieszych wojowników. Na pochwach z Glauberg pojawiają się przedstawienia zwierzęce (psy?). Dekoracje okresu La Tene B1 zawierają elementy meandra, początkowo zgeometryzowanego w swastyki, później zastapionego przez plecionki triskeli. Doskonałym przykładem są pochwy z Filotrano czy Epais –Rhus datowane na LT B1/B2a reprezentujące rozwinięty styl Waldalgesheim. W okresie B2 pojawia się również charakterystyczny element dekoracji rozpowszechniony na terenie wpływów całej kultury lateńskej, a mianowicie para „smoków” na wylocie pochwy. Element ten jest obecny na pochwach mieczy w trzech głównych, sklasyfikowanych przez de Navarro typach przez prawie całe stulecie. Pojawia się jednak wcześniej na wazie z La Cheppe czy klamrze pasa z Holzelsau w horyzoncie La Tene A/B1 na początku IV w. BC
Na przełomie III i II w. BC na uwagę zasługują pojawiające się na kontynencie nowe style dekoracji: wschodnioceltycki, nazywany czasem węgierskim stylem mieczowym i helwecki, w których dekoracja obejmuje czasem całą powierzchnię pochwy. Styl wschodnioceltycki operuje bogatymi plecionkami o charakterze roślinnym, często z wplecionymi triskelami i ślimacznicami. W stylu dekoracji mieczy helweckich dominują formy esowate, często jednak dekoracja obejmuje szczytową część pochwy nad wzmocnieniem wlotu, podczas gdy dolna jest fakturowana drobna puncą. Charakterystyczną cechą jest również wykończenie górnej partii trzewika a w szczególności jego klamer w formie ptasich główek. Style te czasem przenikają się ze sobą a dystrybucja pochew o cechach helweckich bądź wschodnich obejmuje w zasadzie całą kontynentalną Europę.

 




Last Updated on Saturday, 23 April 2011 00:18